Bezpieczni w cyfrowym świecie klasa 4

🎯 Czego się dziś nauczę?

Zrozumiem, jakie kontakty w sieci są bezpieczne.
Przekonam się, że nie mogę wierzyć we wszystko, co znajdę w internecie.
Dowiem się, na co uważać, gdy przeglądam strony internetowe.
Nauczę się chronić siebie i swoje dane.

💡 Pamiętaj: w internecie obowiązują podobne zasady jak na ulicy. Nie rozmawiamy z obcymi, nie mówimy im, gdzie mieszkamy, i nie idziemy z nimi nigdzie.

👥 Bezpieczne kontakty w sieci

Bezpieczny kontakt to osoba, którą naprawdę znam i spotykam także poza internetem: rodzina, koledzy z klasy, nauczyciele, przyjaciele.

Po czym poznać niebezpieczny kontakt?

Uważaj na kogoś, kto:

jest obcy, a bardzo szybko chce się zaprzyjaźnić,
pyta o imię i nazwisko, adres, szkołę, numer telefonu lub hasło,
prosi o zdjęcia albo o włączenie kamerki,
mówi: „to nasza tajemnica, nie mów rodzicom",
obiecuje prezenty, nagrody albo coś w grze (np. skiny),
chce się ze mną spotkać,
wysyła dziwne linki lub pliki,
złości się lub straszy, gdy mówię „nie",
udaje kogoś innego, np. dziecko w moim wieku. W internecie każdy może napisać o sobie nieprawdę!

⭐ Złota zasada: jeśli coś mnie niepokoi, przestaję pisać, nie odpowiadam i od razu mówię dorosłemu. Nie ma w tym nic wstydliwego. Mogę też zablokować taką osobę.

✏️ Ćwiczenie 1: Na co zwracać uwagę, gdy sprawdzasz, czy wiadomość jest podejrzana?

Zadaj sobie te pytania:

Kto to pisze? Czy znam tę osobę?
Czego ode mnie chce? Danych, hasła, zdjęć, kliknięcia w link?
Czy się spieszy lub straszy? („Szybko! Masz tylko 10 minut!")
Czy obiecuje coś zbyt pięknego, żeby było prawdziwe?
Czy jest dziwny link albo dużo błędów?
Czy każe zachować to w tajemnicy?

Przeczytaj trzy wiadomości i znajdź w nich „czerwone flagi", czyli rzeczy, które powinny Cię zaniepokoić:

1. „GRATULACJE! Wygrałeś nowy telefon! Kliknij w link i wpisz swój adres, aby odebrać nagrodę. Masz tylko 15 minut!"

Pokaż odpowiedź

Nie brałem udziału w żadnym konkursie, jest link, prośba o adres i pośpiech. To oszustwo.

2. „Cześć! Jestem Kuba, mam 10 lat. Podaj mi swoją szkołę i adres, to dam ci rzadkie skiny. Tylko nikomu nie mów!"

Pokaż odpowiedź

To obca osoba, pyta o dane, kusi prezentem i prosi o tajemnicę. Nie wiem, kto naprawdę pisze.

3. „Twoje konto zostanie zablokowane! Zaloguj się natychmiast przez ten link i podaj hasło."

Pokaż odpowiedź

Straszenie, pośpiech, dziwny link i prośba o hasło. Prawdziwe serwisy nie proszą o hasło w wiadomości.

Co robię? Nie klikam, nie odpowiadam, nie podaję danych i pokazuję wiadomość dorosłemu.

📰 Nie wierz we wszystko, co widzisz w internecie

Każdy może coś wstawić do internetu, także ktoś, kto chce nas oszukać. Dlatego nie wszystko, co tam widzimy, jest prawdą.

Czym jest fake news?

Fake news (czytaj: fejk njus) to fałszywa wiadomość, która udaje prawdziwą. Ktoś ją wymyślił, ale wygląda jak prawdziwa informacja.

Jak go rozpoznać? Cechy fake newsów

chce, żebyś poczuł mocne emocje: strach, złość lub wielkie zdziwienie,
ma krzykliwy tytuł, WIELKIE LITERY i dużo wykrzykników („SZOK! Nie uwierzysz!"),
nie mówi, kto go napisał ani skąd to wie,
ma błędy i dziwnie wygląda,
prosi: „Udostępnij, zanim to usuną!".

Po co ktoś tworzy fake newsy? Cele

Żeby zarobić. Im więcej osób kliknie, tym więcej pieniędzy z reklam.
Żeby oszukać i wyłudzić dane lub pieniądze.
Żeby nastraszyć ludzi albo wywołać zamieszanie.
Żeby wpłynąć na to, co ludzie myślą.
Czasem to żart, który wymknął się spod kontroli.

🤖 Deepfejki

Deepfake (czytaj: dipfejk) to zdjęcie, film lub nagranie głosu, które komputer ze sztuczną inteligencją stworzył albo zmienił tak, że wygląda prawdziwie. Można w nim pokazać osobę, która mówi lub robi coś, czego nigdy nie zrobiła.

Sztuczna inteligencja to program, który potrafi „uczyć się" i tworzyć rzeczy podobne do tych, które stworzył człowiek, np. obrazy czy teksty.

🤯 Ciekawostka: dziś komputer potrafi narysować zdjęcie człowieka, który nigdy nie istniał. Wygląda jak prawdziwa osoba, a nikt taki nie żyje!

🎮 Gra „Which Face Is Real?" (czytaj: łicz fejs is ril). Na ekranie pokazują się dwie twarze: jedna prawdziwa, a druga stworzona przez komputer. Zgadnij, która jest prawdziwa! Zagraj tutaj: whichfaceisreal.com (strona jest po angielsku, ale wystarczy kliknąć w twarz, która według Ciebie jest prawdziwa). Zobaczysz, że to wcale nie jest łatwe, nawet dla dorosłych. Dlatego samo patrzenie „na oko" nie wystarcza.

Pytania, które pomogą sprawdzić, czy informacja jest prawdziwa

Czy tekst budzi we mnie silne emocje? Fake newsy często chcą nas przestraszyć lub zezłościć.
Czy wiem, kto to opublikował?
Czy informację podają zaufane strony? Sprawdź, czy to samo piszą też inne, dobrze znane serwisy.
Czy obraz lub film wyglądają realnie?

Możesz też zapytać dorosłego: rodzica, nauczyciela lub bibliotekarza.

✏️ Ćwiczenie 2: Jakie cechy mogą mieć fałszywe zdjęcia lub filmy?

Podaj trzy przykłady. Oto podpowiedzi:

Przykład 1: dziwne szczegóły

Osoba ma sześć palców, krzywe okulary, rozmyte tło albo nieczytelne napisy na ubraniu. Komputery często mylą się w drobiazgach, np. w dłoniach, zębach i literach.

Przykład 2: coś „nie pasuje" w filmie

Usta poruszają się inaczej niż słowa, osoba dziwnie mruga, głos brzmi jak robot, a ruchy są sztywne.

Przykład 3: sensacja bez źródła

Film pokazuje coś niesamowitego, ale nie wiadomo, kto go wstawił, nie ma go w zaufanych serwisach, a opis woła „UDOSTĘPNIJ!".

Inne podejrzane cechy: dziwne światło i cienie, zniekształcone brzegi postaci, obraz zbyt „idealny", jak z gry komputerowej.

🌐 Na co uważać, przeglądając strony internetowe?

Czasem jedno kliknięcie w zły link lub pobranie niebezpiecznego pliku może wpuścić do komputera szkodliwy program. To program zrobiony po to, żeby szkodzić. Taki program może:

zablokować komputer, tak że nie da się z niego korzystać,
sprawić, że ktoś obcy będzie widział, co robisz na komputerze,
dać obcej osobie zdalny dostęp (czyli możliwość korzystania z komputera z daleka) do kamery i mikrofonu,
wysyłać fałszywe wiadomości w Twoim imieniu,
wykraść hasła i dane.

Przykład: wirus komputerowy. Tak jak wirus przeziębienia przenosi się z osoby na osobę, tak wirus komputerowy przenosi się z jednego komputera na drugi i je „psuje".

Skąd można bezpiecznie pobierać pliki?

Źródła, które powinny być bezpieczne:

strony producentów systemów operacyjnych (system operacyjny to główny program komputera, np. Windows czy Android),
strony producentów programów,
znane, sprawdzone strony z materiałami do pobrania.

⚠️ Pobieraj coś tylko wtedy, gdy zgodzi się na to rodzic lub nauczyciel. Nie klikaj w wyskakujące okienka ani w wielkie przyciski „Pobierz teraz!". Zwróć uwagę na adres strony: jeśli wygląda dziwnie lub ma literówki, wyjdź z niej.

🔐 Jak zadbać o siebie i swoje dane?

Dane to informacje o Tobie: imię i nazwisko, adres, numer telefonu, szkoła, zdjęcia, hasła. Nie dajemy ich nieznajomym.

Silne hasło: zasady

Hasło to sekretny „klucz" do Twojego konta. Silne hasło jest trudne do odgadnięcia dla innych.

Długie: najlepiej co najmniej 12 znaków.
Ma małe i wielkie litery, cyfry i znaki (np. ! ? #).
Bez imienia, daty urodzenia i prostych ciągów, jak 1234.
Inne do każdego konta.
Tajne: znasz je Ty i rodzice, nikt więcej, nawet najlepszy kolega.

Jak je wymyślić? Ułóż zdanie, które łatwo zapamiętasz

Wymyśl zdanie. Potem weź pierwsze litery wyrazów, dodaj cyfry i znaki.

Przykład:
Zdanie: „Mój pies Burek ma 3 lata i uwielbia piłkę!"
Hasło: MpBm3liup!

To tylko przykład do ćwiczeń. Nie używaj go jako swojego prawdziwego hasła!

✏️ Ćwiczenie 3: Stwórz hasło

Ułóż w głowie własne zdanie i zamień je na hasło: weź pierwsze litery wyrazów, dodaj cyfrę i znak. Nie wpisuj go nigdzie i nie mów go na głos. Możesz tylko pokazać nauczycielowi samo zdanie, bez hasła.

✏️ Ćwiczenie 4: Dlaczego hasło `Magda1234` nie jest silne?

Zastanów się, a potem zaproponuj, jak je zmienić, żeby było silne.

Nowe, silne hasło dla Magdy

To hasło jest tylko dla Magdy z zadania. Nigdy nie wpisuj tu swojego prawdziwego hasła!

Pokaż odpowiedź

Dlaczego jest słabe?

Zawiera imię, które łatwo odgadnąć.
Ma 1234, czyli najprostsze cyfry, które każdy wypróbuje jako pierwsze.
Jest krótkie (tylko 9 znaków) i nie ma żadnych znaków specjalnych.

Jak je poprawić? Ułóż zdanie, np. „Magda ma 2 koty i lubi pizzę!" i zamień na hasło: Mm2kilp!Koty albo dłuższe: MagdaMa2KotyiLubiPizze!. Jest długie, ma litery, cyfry i znak, a nikt go nie zgadnie.

Inne dobre nawyki

Wyloguj się z konta na wspólnym komputerze.
Zanim wstawisz zdjęcie lub wpis, zapytaj siebie: czy chciałbym, żeby zobaczył to każdy, także obcy człowiek?

🆘 Zaniepokoiło Cię coś w internecie? Reaguj!

Zatrzymaj się. Nie klikaj, nie odpowiadaj.
Powiedz dorosłemu: rodzicowi, nauczycielowi, pedagogowi.
Zadzwoń pod numer 116 111. To bezpłatny Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży.
Zgłoś problem właścicielowi strony. Opisz swój problem na czacie lub przez formularz na stronie 116111.pl.

📚 Dużo ciekawych materiałów o bezpieczeństwie w sieci znajdziesz na stronie sieciaki.pl.

✅ Podsumowanie: 4 zasady bezpiecznego korzystania z internetu

Wpisz własnymi słowami cztery najważniejsze zasady, które zapamiętałeś z lekcji.

Zasada 1 Zasada 2 Zasada 3 Zasada 4

Sprawdź swoje zasady z przykładowymi

Rozmawiam online tylko z osobami, które znam. Obcym nie podaję żadnych danych.
Nie wierzę we wszystko, co widzę. Sprawdzam, kto to napisał, czy piszą o tym zaufane strony i czy zdjęcie lub film nie wyglądają dziwnie.
Mam silne, tajne hasło i pobieram pliki tylko z zaufanych stron, za zgodą dorosłego.
Gdy coś mnie niepokoi, reaguję: mówię dorosłemu lub dzwonię pod numer 116 111.

🧠 Quiz 1: sprawdź, co zapamiętałeś

🏆 Quiz 2: podsumowanie lekcji

Jeszcze jeden quiz na koniec. Pytania są nowe, a przy niektórych znajdziesz podpowiedź.

Lekcjeinformatyki